3.3. GHÉP NỐI BỘ NHỚ VỚI BỘ XỬ LÝ TRUNG TÂM
Để hệ thống máy tính có thể vận hành, Bộ xử lý trung tâm (CPU) và Bộ nhớ chính (RAM / ROM) phải trao đổi thông tin liên tục với nhau. Quá trình kết nối vật lý và truyền dẫn tín hiệu điện tử giữa hai thành phần này được thực hiện thông qua Hệ thống tuyến truyền dẫn (System Bus) bao gồm ba nhóm đường dây tín hiệu chuyên biệt: Bus địa chỉ, Bus dữ liệu và Bus điều khiển.
+-----------------------+ +-----------------------+
| | ===> Bus Địa chỉ (n-bit) ==>| |
| BỘ XỬ LÝ TRUNG | | BỘ NHỚ CHÍNH |
| TÂM (CPU) | <==> Bus Dữ liệu (m-bit) <==>| (RAM / ROM) |
| | | |
| (BIU / Registers) | ===> Bus Điều khiển =======>| (RD, WR, CS...) |
+-----------------------+ (RD, WR, CS) +-----------------------+3.3.1. CÁC ĐƯỜNG DÂY TÍN HIỆU GIAO TIẾP
3.3.1.1. Bus địa chỉ (Address Bus) và dung lượng không gian nhớ tối đa (2n)
- Khái niệm và chiều truyền tín hiệu:
- Bus địa chỉ (Address Bus) là tập hợp các đường dây dẫn song song dùng để truyền tải địa chỉ của ô nhớ (hoặc cổng vào/ra) mà CPU muốn truy cập.
- Tính chất một chiều (Unidirectional): Tín hiệu trên Bus địa chỉ chỉ đi theo một chiều duy nhất từ CPU (cụ thể là từ thanh ghi địa chỉ bộ nhớ MAR) phát ra ngoài tới các chip nhớ. Bộ nhớ chỉ nhận địa chỉ chứ không bao giờ gửi địa chỉ ngược lại cho CPU.
- Mối quan hệ giữa độ rộng Bus địa chỉ (n) và dung lượng không gian nhớ tối đa:
- Mỗi đường dây trên Bus địa chỉ mang một bit nhị phân (0 hoặc 1).
- Nếu Bus địa chỉ có n đường dây (độ rộng n bit), CPU có thể tạo ra tối đa 2n tổ hợp địa chỉ nhị phân khác nhau, tương ứng với khả năng định vị được tối đa 2n ô nhớ độc lập.
- Trong kiến trúc máy tính chuẩn hiện đại, mỗi ô nhớ được định vị theo đơn vị 1 Byte (Byte-addressable), do đó:
Dung lượng không gian nhớ tối đa = 2n (Bytes)
- Ví dụ minh họa theo từng thế hệ vi xử lý:
- CPU 16-bit cổ điển (ví dụ Intel 8086 có n = 20 đường địa chỉ):
- Số ô nhớ định vị tối đa: 2^20 = 1.048.576 Bytes = 1 MB.
- CPU 32-bit (ví dụ Intel Pentium có n = 32 đường địa chỉ):
- Số ô nhớ định vị tối đa: 232 = 4.294.967.296 Bytes = 4 GB. (Đây là lý do vật lý khiến các hệ điều hành 32-bit truyền thống chỉ nhận tối đa 4 GB RAM).
- CPU 64-bit hiện đại:
- Về mặt lý thuyết 264 Bytes = 16 (16 tỷ GB). Trong thực tế chế tạo phần cứng hiện nay, các CPU 64-bit thường mở ra từ n = 40 đến n = 48 đường địa chỉ vật lý, cho phép quản lý từ TB đến 256 TB bộ nhớ RAM.
- CPU 16-bit cổ điển (ví dụ Intel 8086 có n = 20 đường địa chỉ):
3.3.1.2. Bus dữ liệu (Data Bus) và độ rộng từ nhớ
Khái niệm và chiều truyền tín hiệu:
Bus dữ liệu (Data Bus) là tập hợp các đường dây dẫn song song làm nhiệm vụ vận chuyển mã lệnh hoặc giá trị dữ liệu thực tế qua lại giữa CPU và bộ nhớ.
Tính chất hai chiều (Bidirectional): Tín hiệu trên Bus dữ liệu chạy theo cả hai chiều:
Chiều từ RAM vào CPU (thanh ghi đệm MDR): Khi CPU thực hiện thao tác nạp lệnh (Fetch) hoặc đọc biến dữ liệu (Load).
Chiều từ CPU (MDR) ra RAM: Khi CPU thực hiện thao tác lưu trữ kết quả tính toán xuống bộ nhớ (Store).
Độ rộng Bus dữ liệu (m) và độ rộng từ nhớ (Word Size):
Số lượng đường dây song song của Bus dữ liệu (ký hiệu là m bit: 8-bit, 16-bit, 32-bit, 64-bit) quyết định số lượng bit dữ liệu tối đa có thể truyền đi đồng thời trong đúng một lần truyền (một chu kỳ bus).
Độ rộng Bus dữ liệu thường được thiết kế tương ứng với độ rộng từ nhớ (Word Size) của kiến trúc CPU (ví dụ: chuẩn khe cắm RAM DIMM trên máy tính để bàn và máy chủ hiện đại có độ rộng tuyến bus dữ liệu chuẩn là 64-bit = 8 Bytes mỗi kênh).
Ảnh hưởng đến hiệu năng hệ thống:
Bus dữ liệu càng rộng thì băng thông truyền tải càng lớn, giúp giảm số lần CPU phải chia nhỏ dữ liệu để đọc/ghi nhiều đợt.
Ví dụ: Để đọc một dữ liệu lớn kích thước 64-bit, một CPU có Bus dữ liệu 64-bit chỉ mất 1 lần truyền, trong khi một vi xử lý cũ có Bus dữ liệu 16-bit phải tốn tới 4 lần truyền liên tiếp mới lấy đủ dữ liệu.